artykuł: Język nienawiści jako subtelna forma dyskryminacji w środowisku szkolnym – perspektywa edukacyjna i profilaktyczna.

Dyskryminacja w środowisku szkolnym rzadko przyjmuje formę jawnych, jednoznacznych aktów wykluczenia.
Znacznie częściej rozwija się w sposób rozproszony i niezauważalny, poprzez język codziennych interakcji. Szczególną rolę odgrywa tu język nienawiści, rozumiany jako komunikacja deprecjonująca jednostki lub grupy ze względu na ich cechy (np. pochodzenie, płeć, sprawność, orientację sek*ualną),
która może przybierać zarówno formy bezpośrednie, jak i zawoalowane.

Zgodnie z najnowszymi raportami NASK dotyczącymi aktywności młodzieży w internecie, kontakt z mową nienawiści deklaruje znaczący odsetek uczniów,
a jej normalizacja w przestrzeni cyfrowej przekłada się na język używany w relacjach szkolnych. Co istotne, młodzi ludzie nie zawsze identyfikują
takie komunikaty jako przemocowe – szczególnie gdy przybierają formę żartu, ironii lub „niewinnych” komentarzy.
To właśnie w tym obszarze rodzi się najtrudniejsza do uchwycenia forma dyskryminacji: banalna, powtarzalna i społecznie tolerowana¹.

W kontekście prawnym należy wskazać, że obowiązujące w Polsce regulacje, w tym Konstytucja RP (art. 32) oraz przepisy prawa oświatowego, nakładają
na szkołę obowiązek przeciwdziałania wszelkim formom nierównego traktowania². Jednak skuteczność tych działań zależy nie tylko od procedur,
lecz przede wszystkim od kompetencji komunikacyjnych nauczycieli.

Kluczowe znaczenie ma tu świadome posługiwanie się językiem inkluzywnym (równościowym), który nie utrwala stereotypów, nie wyklucza i nie hierarchizuje. Język ten opiera się na uważności, precyzji oraz szacunku wobec różnorodności doświadczeń uczniów. W praktyce oznacza to m.in. unikanie etykietujących określeń, reagowanie na przejawy mikroagresji oraz modelowanie komunikacji opartej na włączaniu, a nie wykluczaniu.

Z perspektywy psychologicznej istotne jest, że nawet pozornie błahe komunikaty mogą mieć długofalowy wpływ na rozwój tożsamości młodego człowieka. Powtarzalność drobnych aktów językowej przemocy prowadzi do internalizacji negatywnych przekonań oraz obniżenia poczucia bezpieczeństwa
w środowisku szkolnym³.

---

Wnioski dla praktyki edukacyjnej

W kontekście codziennej pracy dydaktyczno-wychowawczej szczególnego znaczenia nabiera uważność nauczyciela na język
– zarówno własny, jak i używany przez uczniów. Profilaktyka języka nienawiści nie polega wyłącznie na reagowaniu na sytuacje skrajne,
lecz przede wszystkim na konsekwentnym modelowaniu standardów komunikacyjnych.

W praktyce oznacza to między innymi:
– nazywanie zjawisk bez zawstydzania ucznia (np. „to zdanie może być raniące”, zamiast „tak nie wolno mówić”),
– oddzielanie osoby od zachowania, co pozwala uniknąć etykietowania,
– zatrzymywanie „żartów”, które opierają się na wykluczeniu, zanim zostaną znormalizowane w grupie,
– wprowadzanie elementów edukacji językowej, które pokazują, jak słowa kształtują rzeczywistość społeczną.

Istotne jest również budowanie przestrzeni, w której uczniowie mogą bezpiecznie konfrontować swoje przekonania i uczyć się odpowiedzialności za słowo. Badania wskazują, że sama świadomość mechanizmów języka nienawiści nie jest wystarczająca – dopiero doświadczenie dialogu i refleksji prowadzi
do trwałej zmiany postaw.

Z perspektywy nauczyciela język staje się więc nie tylko narzędziem przekazu treści, lecz także jednym z najważniejszych instrumentów kształtowania środowiska wychowawczego. To w nim – często niezauważalnie – decyduje się, czy szkoła wzmacnia poczucie przynależności, czy też reprodukuje mechanizmy wykluczenia.

---

Przypisy

1. NASK – Państwowy Instytut Badawczy (2023), Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców.
2. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., art. 32; Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe.
3. NASK (2022), Mowa nienawiści w internecie – skala zjawiska i jego percepcja wśród młodzieży; por. także: Helsińska Fundacja Praw Człowieka (2021)