artykuł: Nie każda droga prowadzi przez liceum.
O roli szkoły podstawowej w promocji kształcenia zawodowego i budowaniu przyszłości ucznia.
Współczesna szkoła podstawowa coraz wyraźniej staje się miejscem nie tylko przekazywania wiedzy, lecz także odpowiedzialnego projektowania przyszłości młodego człowieka. W obliczu dynamicznych zmian gospodarczych, technologicznych i społecznych szczególnego znaczenia nabiera dziś promocja kształcenia zawodowego oraz wzmacnianie jakości doradztwa zawodowego. Nie chodzi jednak o promowanie jednej ścieżki edukacyjnej kosztem drugiej,
lecz o budowanie kultury świadomego wyboru, opartego na potencjale ucznia, danych rynku pracy i rzeczywistych możliwościach rozwoju.
Dane rynku pracy pozostają w tej kwestii jednoznaczne. Według „Barometru Zawodów 2025” zawody deficytowe występują obecnie niemal
we wszystkich województwach Polski¹. Największe braki dotyczą m.in. elektryków, mechaników, kierowców, operatorów, spawaczy,
pracowników budowlanych oraz specjalistów branży transportowo-logistycznej. Równocześnie raporty Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości wskazują,
że ponad 60% przedsiębiorców ma trudności w znalezieniu pracowników posiadających kwalifikacje techniczne i praktyczne².
Problem ten pogłębia dodatkowo starzenie się kadry zawodowej – średni wiek wielu pracowników branż technicznych przekracza dziś 45 lat.
Tymczasem wybory edukacyjne uczniów nie zawsze odpowiadają potrzebom gospodarki. Dane Ministerstwa Edukacji pokazują, że w ostatnich latach największy odsetek absolwentów szkół podstawowych wybiera licea ogólnokształcące, podczas gdy szkoły branżowe pozostają najmniej popularnym typem szkoły ponadpodstawowej³. W praktyce oznacza to narastającą dysproporcję pomiędzy aspiracjami społecznymi a rzeczywistymi potrzebami rynku pracy.
W odpowiedzi na te wyzwania państwo prowadzi intensywną modernizację kształcenia zawodowego. W ramach Krajowego Planu Odbudowy zaplanowano utworzenie 120 Branżowych Centrów Umiejętności – nowoczesnych placówek mających łączyć edukację z gospodarką⁴.
Centra te wyposażane są w specjalistyczny sprzęt, laboratoria oraz pracownie technologiczne, a ich zadaniem jest prowadzenie szkoleń dla uczniów, nauczycieli oraz osób dorosłych podnoszących kwalifikacje zawodowe. BCU mają również wzmacniać współpracę szkół z pracodawcami
i wspierać promocję zawodów przyszłości, szczególnie związanych z cyfryzacją, automatyką, robotyką czy odnawialnymi źródłami energii.
Szczególnie istotne zmiany dotyczą obecnie także doradztwa zawodowego. Wprowadzone od 2026 roku zmiany w rozporządzeniu Ministra Edukacji
znacząco wzmacniają rolę szkół podstawowych w procesie planowania ścieżki edukacyjno-zawodowej ucznia⁵. Nowe przepisy zobowiązują szkoły
do szerszego wykorzystywania danych rynku pracy, prognoz zatrudnienia oraz współpracy z instytucjami zewnętrznymi.
Doradztwo zawodowe ma być realizowane nie tylko podczas pojedynczych zajęć, lecz jako element systemowego działania całej szkoły.
Zmienia się również rola nauczyciela i wychowawcy. Coraz częściej podkreśla się, że promocja kształcenia zawodowego odbywa się przede wszystkim poprzez codzienny język szkoły. Psychologia edukacji od lat wskazuje, że uczniowie budują swoje aspiracje na podstawie komunikatów otrzymywanych od znaczących dorosłych. Albert Bandura, twórca teorii poczucia własnej skuteczności, podkreślał, że przekonanie o własnych możliwościach wpływa bezpośrednio
na poziom motywacji i podejmowanych decyzji edukacyjnych⁶. Uczeń, który przez lata słyszy, że „najlepsi idą do liceum”, może zacząć postrzegać własne kompetencje praktyczne jako mniej wartościowe.
Tymczasem współczesne technika coraz częściej oferują kierunki związane z nowoczesnymi technologiami: programowaniem, automatyką, logistyką, mechatroniką czy energetyką odnawialną. Absolwent technikum uzyskuje zarówno wykształcenie ogólne, jak i konkretne kwalifikacje zawodowe,
a jednocześnie zachowuje możliwość podjęcia studiów wyższych. Również szkoły branżowe przestają być dziś kojarzone wyłącznie
z tradycyjnymi zawodami rzemieślniczymi – coraz częściej odpowiadają na potrzeby nowoczesnej gospodarki i lokalnych przedsiębiorstw.
Promocja kształcenia zawodowego nie powinna zatem oznaczać przekonywania wszystkich uczniów do jednej ścieżki edukacyjnej.
Jej celem jest budowanie szacunku wobec różnorodnych talentów, kompetencji i dróg rozwoju. Szkoła przyszłości tworzy przestrzeń,
w której każdy młody człowiek może odnaleźć własną drogę – świadomie, odpowiedzialnie i z poczuciem sprawstwa.
Przypisy
¹ „Barometr Zawodów 2025”, Wojewódzkie Urzędy Pracy.
² Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, „Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw”, Warszawa 2024.
³ Dane Ministerstwa Edukacji Narodowej dotyczące rekrutacji do szkół ponadpodstawowych, 2024.
⁴ Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, „Branżowe Centra Umiejętności – założenia projektu”, Warszawa 2024.
⁵ Rozporządzenie Ministra Edukacji dotyczące doradztwa zawodowego i organizacji WSDZ, zmiany obowiązujące od 2026 r.
⁶ A. Bandura, Self-Efficacy: The Exercise of Control, New York 1997.
Autorka: Monika Grzelak-Kalinowska
Porządkuje komunikację w szkole i projektuje profesjonalną pozycję nauczyciela tam,
gdzie brakuje jasnych zasad, granic i sprawczości.
Łączy ponad 15-letnie doświadczenie w edukacji (w tym w środowisku międzynarodowym) praktyką wyniesioną z przestrzeni korporacyjnej, gdzie prowadziła szkolenia i pełniła rolę mentorki. Z wykształcenia filolog polski, edytor i logopeda, na co dzień nauczyciel języka polskiego
i wychowawca w szkole podstawowej oraz branżowej.
Wspiera w mediacjach oraz uczy pracy w sytuacjach trudnych.
W centrum jej zainteresowania zawsze pozostaje człowiek i relacje — między rodzicami, nauczycielami i uczniami — bo to one nadają sens edukacji i decydują o jej jakości.
Pokazuje nauczycielom, jak zachować równowagę między życiem zawodowym a prywatnym.
Bliska jest jej neurodydaktyka oraz kreatywne, nieoczywiste rozwiązania w procesie kształcenia dzieci i dorosłych.
Prywatnie ceni dobrą kawę, podróże i design— detale, które zmieniają perspektywę.